Muhafazakar kesimde “biz biliriz” kompleksi

Yılmaz Güney’in ünlü filmi “Arkadaş” öğrencilik yıllarından iki arkadaşın yıllar sonra karşılaşmasını anlatır. Bu iki arkadaştan biri, Cemil (Kerim Afşar), zengin olmuş, yozlaşmış diğeri, Azem (Yılmaz Güney), fakir fakat mağrurdur. İlk kez henüz bir çocukken izlediğim bu filmden bir sahne seneler boyu aklımdan çıkmamıştır. Cemil karısının o günün şartlarına göre açık saçık konuşmasının ardından arkadaşına “bizim karı biraz fazla açık fikirlidir, kusura bakma” der. Azem ise “ben o kadar açık fikirli değilim, sen kusura bakma” diye cevap verir. 1974 yapımı bu film adeta dönemin solcu-muhafazakar kesiminin düşünce ve ahlak yapısını ortaya koyan bir belgesel niteliğindedir. Film boyunca batılı-liberal yozlaşma eleştirilir. Bugün bu filmin aynisini muhafazakar televizyon kanallarımızdan birinde izlesem Azem’i de kapalı bir hanım oynasa hiç yadırgamam (mutlaka da vardir¹). Normal karşılamanın ötesinde 2013’un muhafazakarlık belgeseli de benim için odur oturur izlerim.

Gerçekten de Türk sosyo-politik tarihine bakıldığında çatışma sağ-sol ekseninden liberal-muhafazakar eksenine doğru evrilmistir. Konda’nin 2011 araştırmasına göre muhafazakarlar (Dini ve Geleneksel) toplumun %70’ine yakınını oluştururken “modernler” geri kalan %30’u oluşturmakta. Bu evrilmeden en büyük kazancı tartışmasız muhafazakar söylemleriyle AKP elde etmiştir. AKP’nin tabanı kendini birçok şey olarak tanımlayabilir ve mutlaka homojen değildir ama bu tanımların en birleştiricisi kuşkusuz “muhafazakar” olacaktır. İlginçtir ki CHP buna karşı tam bir “liberallik²” siyaseti gütmese dahi liberallerin yine en çok rağbet gösterdiği parti konumundadır diyebiliriz.

AKP’nin alternatif bir parti olarak doğuşu ve tek başına iktidarlığa yükselişinde bu muhafazakar söylemin (yeni oluşan muhafazakar medya aracılığı ile) bugüne kadar gerçek anlamıyla temsil edilmemiş bu devasa toplumsal kesime ulaştırılması çok büyük önem taşımakta. Örneğin, Konda’nin 2007 araştırmasına göre Türkiye kadın nüfusunun %70’ne yakını başını örterken (türban, yemeni, baş örtüsü, ve ya çarşaf) muhafazakar kanalların (Samanyolu, Kanal 7 vb.) ortaya çıkışına kadar ana akım medyada temsilleri neredeyse sıfıra yakındı. Bu açıdan da Erdoğan’ın ülkenin “kapalı” kadınlarına ve onların ailelerine “benim başörtülü bacım” söylemiyle sahip çıkması bu rakamlarda tam yerine oturmaktadır.  

Konda anketlerinden ortaya çıkan bir başka çok çarpıcı nokta da AKP tabanının eğitim seviyesiyle ilgili (bknz. aşağıdaki grafik). Konda’nin 2011 yılında yaptığı “Konda Barometresi 4 Aylık Seçim Raporu” çalışmasında ortaya çıkan rakamlara göre eğitim seviyesiyle AKP’ye oy verme oranı arasında bir ters orantı mevcut. Diğer deyişle seçmen ne kadar eğitimliyse AKP’ye o kadar az oy veriyor. Bunun tam tersi bir trend CHP oylarında görülmekte. Seçmen ne kadar eğitimliyse CHP’ye o kadar çok oy veriyor. Örneğin üniversite mezunları arasında 2011 yılı CHP oy oranı %55’lere kadar çıkarken AKP oy oranı %24’lere kadar düşebiliyor. Okuma yazma bilmeyen grupta ise AKP oy oranı %77’lere kadar çıkarken CHP oranı %6’lara kadar düşebiliyor.

Bu rakamlar tam da Erdoğan’ın “biz biliriz” söylemlerinin birebir bir göstergesi... AKP açık bir şekilde büyük şehirli, okumuş, görece entelektüel kesime “sizin eğitimsiz diye aşağıladığınız kesim de bu işlerden anlar” mesajını her fırsatta veriyor. Bir bakıma yıllardan beri karar alma aşamalarında hak iddia etmek için kendini eğitimsiz cahil gören toplum bu kompleksinden bu söylemle kurtulmaya çalışıyor. Erdoğan’ın canlandırdığı “biz biliriz” kompleksi aslında Cumhuriyet’in kuruluşu ile ötelenen ve baskılanan doğulu Osmanlı kültürünün ancak yavaş yavaş tekrar yönetimde hak iddia etmesinin de bir tezahürü.

Öte yandan CHP eğitimli, görece daha zengin ve şehirli tabanıyla bu komplekse yüklenmekten maalesef geri adım atmıyor. AKP’nin oyları “odun-kömürle” satın aldığı söylemi artık rahatsız etmenin ötesine geçmiş aşağılamaya varmaktadır. Facebook üzerinden son dönem AKP mitingleri sonrasında yapılan ve mitingdekilerin zekası ile ilgili yaralayıcı paylaşımlar da AKP seçmenine bir şekilde ulaşmaya çalışan Gezi Protestosunun itibarini bu insanlar gözünde iyice aşağıya çekmektedir.

Erdoğan’ın toplumun temsil edilmemiş kesiminin bu sosyal kompleksini kullanarak daha ne kadar iktidarda kalacağını öngörmek güç. Ancak CHP’nin tekrar(!) halkla temasa geçmesi için ahlaken yozlaşmış arkadaşının özüne dönmesine yardım eden Azem’den daha fazlasına ihtiyacı olduğu da kesin.

Münir Güneş Kutlu

Notlar:

1: Bu yazıyı yazma aşamasında yaptığım hataya düşün ve Google’a “film kapalı kız” yazın. Karşınıza çıkacak kapalı kız konulu erotik film yelpazesi sizi hayrete düşürecek. Ben o noktada araştırmamı noktaladım.

2: Liberalliği burada çok geniş bir manada kullanıyorum. Gerçek anlamda liberallerin Türkiye’de ki oranının gerçekten çok düşük olduğuna inanıyorum. 

Tweet